Ogromny arsenał leków przeciwbólowych dostępnych bez recepty i intensywne kampanie reklamowe w środkach masowego przekazu stwarzają nieodpartą pokusę korzystania z tej grupy farmaceutyków na własną rękę. W wielu przypadkach można - przynajmniej czasowo - zaradzić w ten sposób uciążliwym dolegliwościom, utrudniającym codzienne życie i pracę. Konieczna jest jednak świadomość, że środki przeciwbólowe nie leczą samej choroby, lecz tylko jeden z jej objawów, i - jak każda inna grupa leków - obarczone są pewnymi działaniami ubocznymi.

Aby zminimalizować ryzyko ich wystąpienia, zażywając nie zalecone przez lekarza leki przeciwbólowe musisz pamiętać, że:

• osoba skłonna do reakcji alergicznych po zażyciu jakichkolwiek leków nie może przyjmować preparatów zawierający składnik, który wywołuje uczulenie. Jeśli nie jesteś pewny(-a), czy dany środek ma go w swoim składzie, przed zakupieniem leku zapytaj farmaceutę. Jeżeli masz uczulenie na kwas acetylosalicylowy i/lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne, poproś opiekującego się tobą lekarza o sporządzenie listy preparatów dozwolonych i zabronionych (wykazy takie znajdziesz także w niektórych poradnikach dla alergików, np. „Jak pokonać astmę” ´a i ´a). W żadnym wypadku nie zażywaj leku, którego składu nie jesteś w stanie sprawdzić (np. pojedynczej tabletki otrzymanej od kolegi).


• jeżeli przewlekle lub okresowo przyjmujesz inne leki (zwłaszcza: obniżające krzepliwość krwi, przeciwreumatyczne, doustne hormony steroidowe lub doustne leki przeciwcukrzycowe), chorujesz na chorobę wrzodową, przewlekłe schorzenia wątroby lub nerek, zaburzenia układu krzepnięcia, jesteś w ciąży lub karmisz piersią - możliwości zażywania środków przeciwbólowych i zalecane ich dawki powinien określić lekarz


• najlepiej zażyć lek wkrótce po rozpoczęciu się bólu, nie czekając, aż osiągnie on intensywność nie do wytrzymania; takie postępowanie często pozwala uniknąć konieczności powtarzania dawki


• lek w postaci doustnej należy zawsze popić niewielką ilością płynu obojętnego (wody, słabej herbaty), a nie mlekiem ani kawą; na wchłanianie leku podanego w czopku nie ma wpływu dieta; natomiast spożywanie napojów alkoholowych w trakcie zażywania leków przeciwbólowych jest przeciwwskazane niezależnie od drogi ich podawania


• w przypadku drobnych dolegliwości (ból zęba, ból menstruacyjny, ból głowy spowodowany zwiększonym napięciem mięśni lub przemęczeniem, ból kończyny po niewielkim urazie, np. stłuczeniu czy naderwaniu paznokcia) często wystarcza zażycie jednorazowej dawki leku, niekiedy zachodzi konieczność kilkakrotnego powtórzenia jej w okresie kilku dni; nie można przy tym przekraczać dawek zalecanych przez producenta i wymienionych na ulotce.
  

Konsultacja lekarska jest bezwzględnie potrzebna, gdy:

a) ból jest spowodowany przez rozpoznane już schorzenie, ale:

• nie ustępuje pomimo stosowania zaleconych przez lekarza leków,


• zmienił charakter i/lub nasilenie w stosunku do poprzednich epizodów bólu,


• pojawił się w innym miejscu niż poprzednio,


• pojawiły się towarzyszące mu jakiekolwiek objawy, których wcześniej nie obserwowałeś(-aś).

b) ból wystąpił po raz pierwszy i:

• nie ustępuje w ciągu 48 h pomimo stosowania leku przeciwbólowego w zalecanej dawce,


• ustępuje po zażyciu leków, ale następnie nawraca z regularną lub wzrastającą częstotliwością,


• towarzyszą mu objawy dodatkowe, takie jak: gorączka, obrzęk tkanek, zaczerwienienie skóry ponad miejscem bolesnym, ropna wydzielina z otworów naturalnych (nosa, ucha, cewki moczowej itd.), nudności, wymioty, zaburzenia w oddawaniu stolca lub moczu, zawroty głowy, zaburzenia widzenia, czynności ruchowych lub świadomości.

Co należy wiedzieć o poszczególnych lekach przeciwbólowych?

1. Paracetamol: działa przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, nie posiada natomiast działania p-zapalnego. Nie wpływa na czynność układu krzepnięcia, toteż chętnie stosowany jest do zwalczania bólu po urazach i drobnych zabiegach chirurgicznych czy stomatologicznych. Jest dobrą alternatywą dla chorych uczulonych na salicylany oraz cierpiących na chorobę wrzodową. Dobrze tolerowany przez osoby w starszym wieku, a także małe dzieci i niemowlęta (powyżej 3 miesiąca życia); krótkotrwałe stosowanie dopuszczalne jest także u kobiet w ciąży i karmiących. Przekroczenie zalecanych dawek może doprowadzić do uszkodzenia wątroby czy nerek. Najbardziej znane preparaty to: Apap, Benuron, Calpol (dla dzieci), Codipar, Efferalgan, Panadol, Paracetamol, Tazamol
2. Kwas acetylosalicylowy: działa przeciwbólowo, przeciwgorączkowo i przeciwzapalnie, hamuje zlepianie się płytek krwi (w związku z tym - w dawkach znacznie mniejszych od przeciwbólowych - bywa stosowany w zapobieganiu zakrzepicy naczyń krwionośnych i zawałowi serca; natomiast niekorzystnie wpływa na gojenie się krwiaków pourazowych, ran pooperacyjnych czy rany po usunięciu zęba, może również nasilać krwawienia menstruacyjne). Najskuteczniejszy jest w bólach stawowo-mięśniowych (również spowodowanych chorobami reumatycznymi), stanami zapalnymi górnych dróg oddechowych, tkanek okołozębowych itd., a także w niektórych przypadkach migreny i bólów głowy na innym tle. Może drażnić błonę śluzową żołądka, powodując bóle w nadbrzuszu, zgagę, wymioty a nawet krwawienia z przewodu pokarmowego; istnieją co prawda preparaty nie rozpuszczające się w żołądku, lecz dopiero w jelicie cienkim, lecz sam mechanizm farmakologiczny działania leku zmniejsza barierę ochronną błony śluzowej żołądka, co może przyczynić się do ujawnienia lub zaostrzenia choroby wrzodowej. Nie powinny go zażywać kobiety w ostatnim trymestrze ciąży i karmiące, a także dzieci poniżej 12 r.ż. w przebiegu chorób wirusowych np. grypy czy ospy wietrznej (grozi to rzadkim, ale ciężkim powikłaniem w postaci tzw. zespołu ´a - ostrego uszkodzenia wątroby z zaburzeniami czynności mózgu). Najczęściej stosowane preparaty występujące w dawkach pozwalających na zwalczanie bólu to: Aspirin, Bestpirin, Encopirin, Polopiryna, Upsarin.
3. Ibuprofen i leki pokrewne: wykazują działanie przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne oparte na tym samym mechanizmie, co kwas acetylosalicylowy. Korzystnie działają w bólach mięśniowo-stawowych ( w tym reumatycznych i pourazowych), bólach menstruacyjnych, bólach głowy i zębów. Ibuprofen nie powinien być stosowany u kobiet w ciąży i karmiących, dzieci poniżej 6 miesiąca życia, osób chorych na astmę aspirynową, chorobę wrzodową i skazy krwotoczne; pozostałe leki z tej grupy również u dzieci: naproksen i kwas tiaprofenowy - poniżej 3-5 r.ż., ketoprofen, flurbiprofen, fenbufen poniżej 12-15 roku życia. Najczęstsze objawy uboczne to dolegliwości żołądkowo-jelitowe oraz odczyny alergiczne; duże dawki stosowane przez długi okres mogą uszkodzić wątrobę, nerki oraz powodować zaburzenia w składzie krwi.
Występujące na naszym rynku preparaty ibuprofenu to m.in. Advil, Dexprofen, Ibufen (dla dzieci), Ibuprom, Ibuprofen, Nurofen ; naproksenu - Aleve, Anapran, Apo-Naproxen, Naproxen; pozostałe leki z tej grupy to np. Ansaid, Flugalin, Fenbufen, Febrofen, Ketonal, Profenid, Surgam. Prócz preparatów doustnych i doodbytniczych dostępne są także maści i żele do stosowania miejscowego w bólach mięśni i stawów, np. Dolgit, Ibutop, Deep Relief (ibuprofen), Fastum, Ketonal, Ketoprofen, Profenid (ketoprofen), Naproxen (naproksen).
4. Leki złożone, stanowiące na ogół połączenia jednego lub dwu wyżej wymienionych leków z małą dawką kodeiny (silniejszego leku przeciwbólowego, pochodnego morfiny) i/lub kofeiny (nieznacznie podnoszącej ciśnienie krwi, powodującej skurcz drobnych naczyń krwionośnych, co przynosi ulgę w migrenowych bólach głowy): ze względu na skojarzone działanie przydatne bywają w silniejszych bólach o złożonym mechanizmie. Przeciwwskazania i objawy uboczne są takie same jak dla poszczególnych składników leku; ponadto kodeina może nasilać niekorzystne działania leków uspokajających, nasennych i przeciwdepresyjnych, powodować zaparcia, zaburzenia snu, zaburzenia oddychania, a przy dłuższym stosowaniu prowadzić do uzależnienia. Kofeina może nadmiernie podnosić ciśnienie krwi, powodować podrażnienie błony śluzowej żołądka, a także rozdrażnienie, drżenie rąk, przyspieszenie akcji serca i bezsenność. Większość tego typu preparatów przeciwwskazana jest u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących. Leki z zawartością kodeiny (np. Antidol , Codespan, Dafalgan Codeine, Efferalgan Codeine, Talvosilen [paracetamol+ kodeina], Ascodan [kwas acetylosalicylowy +kodeina], Solpadeine [paracetamol + kodeina + kofeina] ) przepisywane są z zasady na receptę; choć prawo obrotu lekami dozwala wydanie bez recepty jednego najmniejszego opakowania, rozsądniejsze wydaje się jednak ograniczenie ich stosowania do sytuacji wskazanych przez lekarza.
Do preparatów z kofeiną należą m.in.: Acenol cum Coffeino, Dolores, Hedalgan, Pabitan, Panadol Extra [paracetamol+kofeina]; Analget, Cefalgin, Saridon [paracetamol+propyfenazon+kofeina]; Neopyrin ASA, Paranalgin, Panpiryna, Tomapyrin [paracetamol+kwas acetylosalicylowy+kofeina].

Osoby, które ze względu na liczne przeciwwskazania nie mogą stosować większości konwencjonalnych leków przeciwbólowych, mogą przy drobnych dolegliwościach spróbować posłużenia się metodami medycyny naturalnej (np. akupresurą, masażem shiatsu). Szeroki ich wybór wraz z dokładnym instruktażem znaleźć można np. w książce dr Jadwigi Górnickiej „Apteka natury”. Inną alternatywą jest aromaterapia, czyli wykorzystanie odpowiednio dobranych mieszanek olejków aromatycznych do kąpieli lub masażu. Przy bólu głowy może odnieść skutek zastosowanie mieszanki olejków: rumianku rzymskiego, majerankowego, lawendowego, bazyliowego, różanego; przy bólach mięśniowo-stawowych - muszkatołowego, eukaliptusowego, cynamonowego, goździkowego, cyprysowego, hyzopowego; przy dolegliwościach menstruacyjnych - rumianku rzymskiego, mięty pieprzowej, lawendowego, geraniowego, cyprysowego, melisowego. Do masażu wykorzystuje się 2-3 krople mieszaniny olejków rozprowadzonej w łyżce stołowej oleju jadalnego, do kąpieli 10 kropli mieszaniny na wannę ciepłej wody. Dokładne opisy zabiegów aromaterapeutycznych zawiera podręcznik dr W. Bruda i dr I. Konopackiej-Brud „Pachnąca apteka. Tajemnice aromaterapii”.